Menno ter Braak

(1902-1940)
Menno ter Braak werd wel als het intellectuele geweten van de elite beschouwd. Hij had een polemisch talent en was als literair criticus gevreesd door zijn niets en niemand ontziende scherpe pen. Zijn gehele oeuvre is doordrenkt met het ontmaskeren van schijnwaarden. Die werden hem echter toch de baas: hij wachtte de Duitse bezetting niet af.
Vervaardigd 1939
Techniek Olieverf op doek
Afmetingen 93 x 76 cm

Menno ter Braak

door Paul Citroen (1896-1983)

‘U ziet hoe in dit schilderij intelligentie en emotionaliteit, agressiviteit bij elkaar zijn gebracht. Ja, Menno ter Braak was een scherpzinnig mens en emotioneel, maar in contact met mij heb ik van het laatste nooit last gehad,’ zegt Paul Citroen in 1966 over dit portret van Menno ter Braak.

Citroen groeit op in Berlijn en raakt daar nauw betrokken bij de avant-gardistische Dada-beweging. Hij studeert aan het beroemde Bauhaus in Weimar en in 1923 vergaart hij wereldroem met zijn collage Metropolis. Vier jaar later vertrekt hij naar Amsterdam waar hij les geeft aan de op de Bauhaus-principes geënte Nieuwe Kunstschool en zich ontwikkelt tot een befaamd portretschilder.

Voor dit portret poseerde Ter Braak in januari en februari van 1939 enkele malen. Hierop ontstond er een dusdanig hartelijk contact, dat Citroen Ter Braak vroeg als gesprekspartner te fungeren toen hij enkele maanden later de door hen beide bewonderde Duitse schrijver Thomas Mann mocht portretteren.

In dit portret is Citroens ontzag en respect voor Ter Braak voelbaar en de statische compositie en contourachtige vormen leveren een nieuw-zakelijk schilderij op. Maar waar de meeste nieuw-zakelijke portretten zich kenmerken door een starende, wat afwezige blik van de geportretteerden, laat Citroen de uitdrukking in Ter Braaks ogen wél zien, hij deinsde niet terug voor een psychologische benadering.

Het schijnt dat Ter Braaks weduwe altijd wat schrok van dit portret en het nooit thuis heeft willen ophangen. Alleen de ogen vond ze geslaagd. Herman Verhaar schrijft in een artikel over het werk dat Ter Braak zelf het geheel wat te pompeus vond, maar de handen mooi.

Vervaardigd 2007
Techniek Gouache en potlood op karton
Afmetingen 26 x 18 cm

Menno ter Braak

door Diederik Gerlach (1956)

Menno ter Braak pleitte met E. du Perron voor een onafhankelijke, individualistische geest. Voor ‘vent’ boven ‘vorm’: liever een persoonlijkheid met een mening dan een begaafd stilist die zich op de vlakte hield. Hun samenwerking bereikte een hoogtepunt in het tijdschrift Forum dat een enorme invloed heeft uitgeoefend op de Nederlandse literatuur- en cultuurgeschiedenis.

Na 1931 wierp Ter Braak zich op tot verdediger van de democratie en bestreed het opkomende nationaalsocialisme en fascisme, onder andere door in 1936 het Comité van Waakzaamheid op te richten. Hij waarschuwde voor de ‘toenemende vervlakking en verruwing van het geestelijk en maatschappelijk leven, met als gevolg het geleidelijk en bijna ongemerkt afstompen van het critisch vermogen en van de ethische normen onder brede lagen van de bevolking, zelfs onder intellectuelen.’ De actualiteit ervan is pijnlijk; niet voor niets werd in 2019 Het nationaalsocialisme als rancuneleer heruitgegeven.

De inval van Duitsland in 1940 was voor hem aanleiding om zelfmoord te plegen op 15 mei 1940. Door de bijna gelijktijdige dood van Du Perron en H. Marsman wordt daarmee een belangrijk deel van hun generatie weggevaagd.

Diederik Gerlach maakte zijn portret voor het boek Den Haag Ontijdelijk, met teksten van schrijver Cor Gout. ‘Een ander beroemd portret van hem, door Paul Citroen, is niet te overtreffen en zeker heb ik eraan gedacht, met name aan de ronde brillenglazen. Die heb ik een extra betekenis gegeven door ze te transformeren tot het jaartal 1940. De achtergrond is zacht blauwzwart met een verticale structuur. De dunne streepjes zouden vallende sterren kunnen zijn, of verwijzen naar de kabelbewegingen van de boekenlift in de prachtige oude leeszaal van de Koninklijke Bibliotheek in de Haagse Kazernestraat. (Helaas door dwaze bestuurders gesloopt.)’