J. Bernlef

(1937-2012)

Dichter, schrijver, vertaler en toneelschrijver Bernlef (ps. van Hendrik Jan Marsman) woonde een tijdlang in Zweden en had tot 1965 verschillende baantjes, onder meer bij een importeur in boeken, voordat hij fulltime schrijver werd. ‘Voor een roman moet je tevoren in enige mate iets plannen. Voor poëzie niet. Uitvindingen vinden bij mij plaats vanuit de poëzie, omdat een gedicht toch directer, schetsmatiger is. Poëzie is voor mij de kern van waaruit mijn andere werk zich heeft ontwikkeld.’

Vervaardigd 2012
Techniek Acryl op paneel
Afmetingen 40 x 30 cm

J. Bernlef

door Bernadet Boorsma (1961)

‘Dat kan niet missen, dat je die wil schilderen met zijn gegroefde gezicht. Wat een mooie kop,’ zegt portrettist Bernadet Boorsma over dichter-schrijver-criticus J. Bernlef.

J. Bernlef schreef een gigantisch oeuvre bij elkaar, maar is nog steeds het meest bekend van zijn alzheimerroman Hersenschimmen uit 1984. De roman werd in vele talen vertaald en in 1988 verfilmd. De herinneringen van ik-verteller Maarten Klein verdwijnen, zijn taal schiet tekort en hij wordt een vreemde voor zichzelf. Dit maak je als lezer mee doordat Maarten gaandeweg in de afstandelijker hij-vorm begint te vertellen. Zelf weet hij niet wat er met hem aan de hand is. ‘Wat schuilt daar binnen in mijn lichaam toch dat het op mij gemunt heeft?’

Verval, fysieke en psychische achteruitgang fascineerden Bernlef. ‘Vergeten is onontbeerlijk om überhaupt te herinneren. Wat je als schrijver onder meer probeert, is om dingen die in het verleden hun glans hebben verloren, die terug te geven,’ zei hij ooit. Verlies, vergetelheid zijn dan ook telkens terugkerende motieven in zijn werk, zowel in zijn poëzie als in zijn proza. Hij is in zijn meer dan vijftigjarige schrijversloopbaan steeds kaler, kariger haast gaan schrijven. Zijn voorliefde ging uit naar het korte verhaal en naar de poëzie.

Vervaardigd 2012
Techniek Olieverf op board
Afmetingen 40 x 40 cm

J. Bernlef

door Toni de Klerk (1960)

‘Schrijver J. Bernlef, (pseudoniem voor Hendrik Jan Marsman), in 1994 winnaar van de P.C. Hooft-prijs en auteur van beroemde romans is overleden op 75-jarige leeftijd. Dat meldt zijn uitgeverij Querido vanmiddag’, schrijft NRC Handelsblad op 29 oktober 2012. Het is de bijgevoegde foto door Katrijn van Giel die schilder Toni de Klerk raakt en inspireert: ‘Een doorleefd hoofd met groeven en plooien. Dat trof mij direct. Zo is het portret tot stand gekomen. Een mooi eerbetoon aan deze geweldige schrijver’.

Bernlef is op het moment van zijn overlijden een van de bekendste schrijvers van Nederland. Naast het veel verkochte Hersenschimmen, dat in 2010 zijn vijftigste druk beleefde, schreef de uiterst productieve Bernlef meer dan 60 romans, verhalen, gedichten, essays, vertalingen en toneelstukken. Zo zei hij ooit, geheel zonder spijt overigens: ‘Ik heb mijn leven verschreven’.

NRC Handelsblad komt een dag later met een uitgebreider artikel over Bernlef. Hierin merkt Elsbeth Etty op hoe de schrijver in Hersenschimmen ‘bijna angstaanjagend’ zijn eigen levenseinde heeft beschreven. Weliswaar was het niet alzheimer maar kanker dat hem trof, maar de hoofdpersoon Maarten Klein was toen hij stierf wel ‘ongeveer even oud als Bernlef is geworden en liet evenals de schrijver, dichter, essayist een vrouw achter met wie hij ruim vijftig jaar getrouwd was. Vera heet ze in Hersenschimmen, maar één letter verschil met de voornaam van journaliste Eva Hoornik met wie hij sinds 1960 getrouwd was’.

Etty besluit haar in memoriam: ‘Bij het schokkende bericht van zijn dood dacht ik aan deze dichtregels van Bernlef uit 1994: “En plotseling kijk je jezelf in de rug/ terwijl de weg onder je voeten begint te koken/ het zijn niet langer je ogen/ het is je lichaam dat ziet”’.